پاداش دهد كه اللَّه است . پس پاداش كمالى است براى فعل خدا ، نه براى فاعل فعل كه خود خدا است ، پس عبادت غرض از خلقت انسان است ، و كمالى است كه عايد انسان مىشود ، هم عبادت غرض است و هم توابع آن - كه رحمت و مغفرت و غيره باشد . و اگر براى عبادت غرضى از قبيل معرفت در كار باشد ، معرفتى كه از راه عبادت و خلوص در آن حاصل مىشود در حقيقت غرض أقصى و بالاتر است ، و عبادت غرض متوسط است . حال خواهى گفت : حمل كردن لام در جمله « ليعبدون » بر لام غرض معارض است با آيه شريفه « وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ » « 1 » و با آيه شريفه « وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ » « 2 » براى اينكه ظاهر آيه اول اين است كه غرض از خلقت اختلاف است ، و ظاهر آيه دوم اين است كه غرض از خلقت رفتن بسيارى از افراد جن و انس به جهنم است ناگزير ما بايد از حمل لام بر لام غرض صرف نظر نموده بگوييم لام غايت است ( در اين صورت معناى هر سه آيه اين مىشود كه : خداى تعالى انسان را نه براى عبادت و نه براى اختلاف و نه براى جهنم آفريد بلكه انسانى آفريده كه بعضى او را عبادت مىكنند و بعضى از خلقت خود اختلاف را نتيجه مىگيرند و بعضى جهنمى شدن را ) . در پاسخ مىگوييم : اما آيه اول كه اشاره « و لذلك - و براى همين هم خلقشان كرده‌ايم » اشاره به رحمت است ، نه به اختلاف . و اما آيه دوم هر چند لام در آن لام غرض است ، مىفرمايد به منظور ريختن در دوزخ و يا اختلاف خلقشان كرده‌ايم ، و ليكن اين غرض ، غرض اصلى نيست ، بلكه تبعى و به قصد ثانوى است ، كه گفتار مفصل ما در تفسير اين دو آيه گذشت . حال اگر بگويى در صورتى كه لام در جمله « ليعبدون » لام غرض باشد اين اشكال متوجه مىشود كه اگر غرض از خلقت ، عبادت بندگان باشد ، با در نظر داشتن اينكه تخلف مراد او از اراده اش امرى محال است ، بايد تمامى بندگان او را عبادت مىكردند و حال آنكه مىبينيم كه بسيارى از آنان او را نمىپرستند ، و اين خود بهترين دليل است بر اينكه لام در آيه ، لام غرض نيست ، و اگر هم لام غرض باشد مراد از عبادت ، عبادت تشريعى و دينى نيست ، بلكه عبادت تكوينى است ، كه در آيه « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه » « 3 » از آن خبر

--> ( 1 ) و بشر با هم اختلاف مىكنند مگر آن افرادى كه پروردگارت به آنان رحم كرده باشد كه براى همين هم خلقشان كرد . سوره هود ، آيه 118 و 119 . ( 2 ) ما براى جهنم بسيارى از جن و انس را تهيه ديده‌ايم . سوره اعراف ، آيه 179 . ( 3 ) هيچ موجودى نيست مگر آنكه خدا را با تسبيحش حمد مىگويد . سوره اسرى ، آيه 44 .